Sakamkeipa’n guol kâla nāmchem chawi..
Phungmin zāng lawi bang kathan sak ngawn ie….. ‘Phivik ‘phivik ‘phūt.. !
India phuolpi a kiphinna huoisietak a tun kum 1857 masang deuha sim-le-māl kido lai vel khan Zochung khuoah sa-aih, gal-aih leh vamul-tuidawnna thupitak ana um hi. Hun hung chiehto zelin Khanpi khawsung a mipite leh khuo bubit taka aum lai takun mautām masapen 1862 kum in mautām huoisie tak ana tung hi. Mun chuom chuom a mautām zieka haksatna tampi tung mahleh Khanpi khuo chuh hausa leh Siehmāng-upate thiemtheihna zâlin buoina huoisie tuokloin khuo chu bit takin a chiehto zel hi.
Aksi kiek kum 1884 masang deuh khan Thingbuong khuo apat Zochung khuoah milopitak Bible a Melkisedek tawbang thim leh India mite ding a Subash Chandra Bose tawbang; Ganggam leh Gangmite a dinga hausa lien leh pasalpha a minthang Manipur lengpa sepaih hangsan laka ana pang Pu General Awnzathang Gangte, southern command in thingpitām masapen kum 1888 malam deuh khan le thuneizo tak leh vaihawm thiemtak mai in khuo-le-veng a dinga le dan hetakmai a vaihawm in ana pang a, Meitei lengpa Maharaja Chandrakirti Meilang a aum laiin; Tedim a Kamhau-Sukte hausa lien zinu chu amu taphawtin hawih asak tienguh a melhawih ahi a, sepaih sawmthum puiin Kamhau zinu chu vapui dingin a chieh a, amun a tun phetun hausa Kamhau kawmah chun “Na zi hi kapuih ding ahi, sepaih sawmthum ka hung puih haw hi meichang lutlo ngen ahiu hi” ati a. Ziephetchun, Kamhau chun a sepaihte / amite kawmah chun (Meitei lengpa sepaihte chu lui a kisil ahiu a) ken meithal thunting takin hung thun kating, hung kap katiing, ka meichangin a but lohleh ana tai zieng unla, ka meichangin a but leh hung delh ziengun ati a. Ziephetchun, amah chun lui a kisil Meitei lengpa sepaihte laka khat chu dawi veng venga avakkap leh akithalseh zieng a, ziephetchun meitei lengpa leh a sepaihte chuh thih-le-hin kalah lubuk taihpih in a taisie tau hi. Lampi a inlam Manipur/ Meilang lam zuona ahung taihlai uchun Genaral Awnzathang in Kapaih tângah ana dâwn a, akimuhtuoh phetun Manipur lengpa chun kipak leh thamuong kisa takin “ I-tau Awnzathang ” tin a kingawngkawihuh a, zie zawh chun a hunguh a Meilang a hung tung tau hi. Zie ni a pat chun Pu Awnzathang chu tawh zawl kisa’n, Meitei lengpa chun Pu Awnzathang chu kapaih valley pumpi a galveng sepaihte za-hotu dingin a khutah alui tha’i. Ziechuh Kunnung lehkhabu a kim taka zik ahi.
Hun bang chan ahim zawh chun Meitei lengpa chun, “Awnzatheng” tin a sama, ziephetchun Pu Awnzathang chu alungkim ta puo a, ahinla Kapaih tāng lama Tuikuong khawnâkah Pâwi-gal nang dingin kulh khat a siemuh a, zietak mun chu Awnzathang Fort tih min vawhin zietak achun amah apansak ui. Zie hun lai chun phaipi gamsung pumpi a hi-le-gâu natpi nasa tak atun ziekin Pu Awnzathang le Khanpi lamah ava tâi a, lungkimlo nanâ-na chuh a hung kileh kit ta puoi.
Khuoingalsîp kāwl Châmngât lak thangnang tamna kāwl chunga pat i hun etsuk leh nungak-tangvalte lamtuol palpi sung a kimu a, kāwl nuoi a pat i hun et leh Pu Saikhawsat sazuk ki-thuom sagih matna muolien tânga pata kimu; Pu Thawngpum gal-aihna khiengthum bula pata siellutāk lam zuona i chiehtoh leh zotui hawh malam in, Pu Soizavung vawmpi kapna suonglak khawlui thingpilei lai hawh malam in tuikuong palkân in gawlge-luinâka pat luinai guom a tui gawmi-thei a dawn malam in, siepi bula siegah lak hawhin siegah chip kawm a hiengzāu bul hawhkâwi in, hiengzāu gim nam veng vung puma Thiempu Nekkham in gamlien a mi a thawihsekna mun thawihmuol tânga pat in sangak khuo-thil chekawk tamna mun zawn hawh in, Tingmun vengpi lama Pu Aipau mawng-âwn zuihna mun kigalmuhna Thiennieng pi suongdawh, numthing lim bul apat in zamzin kawlzāng hawhpai in, tuitaw-gal kap Pu Bulkham chawlhmun lama muipi bul lam zuon in Pu Niengzathang in vagik sângkhat a matna thanga khausil bula pat i ettoh leh meleng bul venglai lama Pi Sennute’n thawhlawm thingkuong-lasa a sukgitsekna mun hun hawhphei in, thingkhuong bula thingkhuong khen malam in, tui-vamit a tuikikhawl chim kil-kel hun dawn malam in, Kuonglengzo tengawm hamna gam hawh in baihlam takin hiengzaw tāng dang hawhphei in phalbi lai a sangak in khuo a hung thilsekna mun sangak khuo-thîl apat Pu Thanglienaite lawmpi kuonna lampi bellei-muol apat ki galmuh; Thisembung khaw nuoi Pu Lamkhokam sangal tûkgîet suttāngna hawh in, kawitan-mûol apat lungmu-lui a suka tung in, Pathien bung-tāng hawh in, pakâwl khaw tâw hawh phei in, thungkuolûok apat sihlien kân in, belzâng suongtah a hat lathak in aikam-kâwla kipatin a pheidēp in nahchang lei a kihawh malam a, gaset-lui kânin Galngam huihthahna apat Awnpumpu kulh hawh in su-vâi-kēknu umna tang lama pat Gangte khuomun tungin, Sesun-kawl hawh phei in Hermon-tāng a kitung a, Zie a kipat chun Pu Hemkhai tuikul lam hawh in, bawng chinna tang apat in Gangpibul tieng tungin baihlam takin Pu Awnzathang zin lam tuongpi chuh a zuihtheih a hi.
=======(///Beepee/// )========